Hillegersberg, onderdeel van Rotterdam na 1941

Hillegersberg is tijdens de Tweede Wereldoorlog onder gezag van de bezetter in 1941 bij Rotterdam gevoegd. Tijdens de oorlog was het leven hier niet veel anders dan elders in het westen van Nederland: bezetting, Jodenvervolging, hongerwinter. 

Na de oorlog 'normaliseerde' het leven zich langzaam. Aan alles was schaarste, maar iedereen zette zich in voor een mooie nieuwe toekomst. Er kwamen weer maatschappelijke voorzieningen. Zo werd in 1956 een bibliotheek geopend in de secreatrie aan de C.N.A. Looslaan 1. Later kwam de bibliotheek in het 'oude' schoolgebebouw aan de Adriaen van der Doeslaan. Nog weer later, ca. 2010, werd de bibliotheek opgeheven. 

Na de oorlog was er een periode van wederopbouw. Voor Hillegersberg betekende dat vooral nieuwbouw in voormalig agrarisch gebied. Het Molenlaankwartier en 110 Morgen werden kort na de oorlog gebouwd.

De Molenlaan kent een vooroorlogs en een naoorlogs deel. Ten noorden van de Molenlaan kwam nieuwe bebouwing. Typerend in dit gebied is de Van Beethovensingel met veel groen en een eigen winkelcentrum.  In het Molenlaankwartier zijn ook verschillende sportvelden. Veel later is villapark Duivesteyn gebouwd, rond twee vijvers. De wijk biedt een goede toegang tot het Lage Bergse Bos. Op het voormalige voetbalterrein bij de Van Ballegooisingel is rond 2017 een wijkje van ruim 20 particuliere huizen gebouwd. Regelmatig worden oudere panden verbouwd dan wel geheel vervangen, zoals langs de Staatweg. 

De naoorlogse woonwijk 110 Morgen combineert een stedenbouwkundige structuur van noord-zuid georiënteerde portiekflats en oost-west georiënteerde blokken met gezinswoningen met recentelijk toegevoegde accentuerende bebouwing en openbare ruimte. De royale groenvoorziening bestaat uit gemeenschappelijke binnentuinen, forse groenstroken, groene pleinen en groenbuffers. De groenbuffer tussen de oorspronkelijke naoorlogse wijk en de recente uitbreiding heeft het karakter van een buurtpark, het Jasonpark.

Op verschillende andere locaties in Hillegersberg speelden belangwekkende ontwikkelingen af. Het Wapen van Holland (beter bekend als Hotel-restaurant Freericks) was in 1934 afgebrand. In 1956-1957 werden op deze locatie appartementen met winkels op de begane grond gebouwd. De winkels droegen bij aan de versterking van de centrumfunctie rondom de Bergse Dorpsstraat. De appartementen werden in middelhoogbouw gerealiseerd naar ontwerp van architecten W.J. Fiolet en D.A. Vermeer in. De appartementen zijn voorzien van balkons die zicht bieden op de Bergse Voorplas. Ook in de Bergse Dorpstraat verrees in 1954 een appartementsgebouw met winkels op de begane grond dat bijdroeg aan de versterking van de centrumfunctie.

Het Berglustkwartier werd halverwege de jaren vijftig voltooid. Aan de rand van deze buurt werd het Argonautenpark aangelegd, waardoor vooroorlogs en naoorlogs Hillergersberg met elkaar verbonden raakten, alhoewel de steilrand – het hoogteverschil tussen de middeleeuwse polder en de achttiende-eeuwse droogmakerij – duidelijk zichtbaar in stand is gehouden.

Tegen het einde van de jaren zestig werd in het resterende stuk polder aan Ringdijk de kinderboerderij De Wilgenhof gesticht. Het gebied rond de kinderboerderij werd naderhand ingericht als natuurlijk aandoend park, het Berg- en Broekpark waarbij het karakteristieke laagveenlandschap in al zijn facetten wordt getoond, zo ook de Vlietsloot die ooit de grens vormde tussen de ambachtsheerlijkheden Schiebroek en Hillegersberg.

Op de Kleiweg werd in 1960 een tramlijn aangelegd. Niet alleen voor de bewoners, maar ook voor de net door de RET verworven werkplaats. De kantoren van de RET kwamen ook daar. Ook vond in het Kleiwegkwartier nieuwbouw plaats en werden veel huizen verbouwd. Deze oudere huizen zijn zeer gewild bij jonge hoogopgeleide starters op de arbeidsmarkt. Veel aandacht was er ook voor het kunnen blijven wonen in Hillegersberg, ook als je wat ouder werd. Verschillende nieuwbouw-projecten voor ouderenhuis-vesting zijn gerealiseerd.

Een bijzonder gebouw in het kader van de wederopbouw is het in 1953/4 gebouwde complex van woningen op de hoek van de Van Goghlaan en de Weissenbruchlaan, bekend als 'Huizen Grootenboom Van Os'.

In de jaren '70 en '80 was sprake van een grootse stadsvernieuwing. Maar, als gevolg van het grote eigen woningbezit, niet in het Kleiwegkwartier. Daarmee behielden veel buurten hun oorspronkelijke verschijningsvorm. In de Boemenbuurt moesten enkele woningen met funderingsproblemen worden vervangen door nieuwbouw.

Kleinschalige, maar ingrijpende ontwikkelingen hebben Hillegersberg in de tweede helft van de twintigste eeuw in hun greep gehouden. Enkele bedrijfslocaties, bijvoorbeeld in het Kleiwegkwartier, werden bebouwd met appartementen en laagbouwwoningen.

In en nabij het "oude dorp" floreert ook de horeca. Er waren een zijn veel goed bezochte café-restaurants, zowel aan de Bergse Plassen als in de Bergse Dorpsstraat, langs de Straatweg en op de Freericksplaats. Hillegersberg ontwikkelde zich in de 20ste en 21ste eeuw als een aangename rustige woonwijk.

Hillegersberg in de oorlogstijd (1940-1945)

De oorlogshandelingen duurden van 10 tot 15 mei 1940, met als dieptepunt het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940. Hillegersbergenaren waren op afstand getuige van het bombardement. Stromen Rotterdamse 'vluchtelingen' vonden onderdag in Hillegersberg en Schiebroek, waar als gevolg van de crisis, veel huizen leeg stonden. In de eerste tijd van de bezetting ging het leven 'gewoon' door. De winkels bleven open, de dokter hield spreekuur, de scholen gingen weer open en de volwassenen gingen weer naar hun werk.

Een groot contingent Duitse militairen werd in Hillegersberg in verschillende schoolgebouwen ondergebracht. Het Liduinacomplex huisvestte veel Duitsers, maar ook de scholen op het Jacob Marisplein en in de Adriaan van Matenesselaan moesten er aan geloven. Ook bij particulieren werden veel Duitsers ingekwartierd.

Zoals overal woonden er ook NSB'ers in Hillegersberg. Kinderen van NSB'ers zaten bij je in de klas, er waren ook juffen en meesters die met de Duitsers sympatiseerden. Iedereen, ook kleuters, leerden zeer op hun woorden te passen, want je kon sluw bevraagd worden en snel een broer of vader verraden.

Hillegersberg en Schiebroek vormden geen uitzondering bij de Jodendeportaties.

In de periode tussen 30 juli 1942 en 10 april 1943 werden 203 Hillegersbergse Joden gedeporteerd, uit Schiebroek 45. Opmerkelijk is dat deze aantallen wel bekend zijn, maar die van overlevenden nauwelijks. 

In Hillegersberg zijn ook veel slachtoffers gevallen als represaillemaatregel van de Duitsers. Toen in november 1944 wapens werden aangetroffen in een keet van de voetbalvereniging VOC aan de Kleiweg werden Adrianus van Os en Rolandus Vermeulen ter plakke gefusilleerd. Ter nagedachtenis staat daar nu een monument.

De razzia’s voor de Arbeitseinsatz op 10 en 11 november 1944 waren in Rotterdam buitengewoon heftig. Ook in Hillegersberg. Mannen van 17 – 40 jaar moesten met een paar spulletjes op straat gaan staan en werden afgevoerd naar de tramremise op de Kootsekade. Aldaar is nu nog een gedenkplaat en de jaarlijkse tocht op 4 mei voorafgaand aan de dodenherdenking start nog steeds van die plaats.

Ook in Hillegersberg was de hongerwinter vreselijk. Het was bitter koud.Geen verwarming, geen eten. Iedereen improviseerde op zijn eigen manier. Zo werd op het bevroren geïnnundeerde gebied achter de Molenlaan, ter hoogte van Duivesteijn, op 'waterkippen' gejaagd.

Het vergaren van brandhout, tochten voor eten. Op de fiets, maar vaak ook lopend. Fietsen had een groot risico: veel fietsen werden gevorderd. Natuurlijk was alles op de bon en waren er hier ook gaarkeukens voor de ernstigste gevallen. Er was bijvoorbeeld een gaarkeuken in de openbare kleuterschool van juffrouw Smits naast de Hillegondakerk. Deze kleuterschool diende als verdeelstation. De gaarkeuken zelf was gevestigd in de slagerij van Jan van Wensveen in de Dorpsstraat. 

Aan het eind van de oorlog werden grote delen achter de Molenlaan, in Bleiswijk, tot aan Leiden toe, door de Duitsers onder water gezet. Dit met het doel luchtlandingen te bemoeilijken. Al dat water (en ijs in de winter) was, ondanks de zware tijd, een bron van vreugde voor de jeugd.

Tegen het eind van de oorlog waren de Binnenlandse Strijdkrachten gevormd. In de laatste week voor de bevrijding hielden deze in de catacomben van de Christus Koningkerk schietoefeningen. Veel Hillegersbergenaren hebben de bevrijding niet meegemaakt: zij zijn van honger omgekomen, in een concentratiekamp, of vanwege hun ‘verblijf’ in Duitsland. De voedseldroppings bij Terbregge eind april/ begin mei 1945 brachten velen soelaas (film droppings bij Terbregge).

Hillegonda en de Bergkapel: Een grondige restauratie in oorlogstijd

De Hillegondakerk was in de jaren '30 aan een grondige restauratie toe. Plannen werden gemaakt, maar pas in 1940 was men 'zo ver'. De oorlog brak uit. Ondanks de bezetting kon toch worden begonnen met de restauratie. Van de ruim 30.000 gulden die nodig was, was door derden ruim 22.000 gulden beschikbaar gesteld. In juni 1941 stuurde het College van Kerkvoogden onder de leden een dringend verzoek uit het resterende geld bijeen te brengen. Dat lukte. 

De restauratie, die onder leiding stond van architect H. van der Kloot Meijburg, was overigens hard nodig. De muren vertoonden grote scheuren, de kerk begon van de heuvel af te glijden! De fundering is op de zandplaat vastgemaakt, onder de toren is een zware betonfundering aangebracht. Verder zijn er in het gebouw ook verschillende ingrepen gedaan zoals het vergroten van het koor door het wegbreken van een portaal daarin. Ook zitbanken en gangpaden werden gewijzigd. Van de uitvoering van de restauratie zijn enkele schilderijen bewaard gebleven van de schilder Sebastiaan Bokhorst (1897-1971).

Tijdens de restauratie konden de diensten geen voortgang vinden. De kerkvoogdij wilde diensten in de Emmaschool gan houden, maar dat lieten de Duitsers niet toe. Een lid van kerk stelde toen een groot bedrag ter beschikking waarmee vanaf februari 1941 een hulpkerk kon worden gebouwd: de Bergkapel. Deze werd als zodanig gebruikt van 1942-1944. De Bergkapel kreeg verschillende functies, maar werd weer echt kerk in 1948 toen de vrijzinnige gemeente het gebouw van de kerkvoogdij mocht huren. De laatste dienst in de Bergkapel vond plaats op 8 januari 2017.

Hulpsecretarie van Rotterdam en wijziging van  straatnamen

Hillegersberg werd een hulpsecretarie van Rotterdam onder leiding van Oud-gemeentesecretaris van Hillegersberg Johannes van Ballegooij en oud-locosecretaris Roodvoets. Van Ballegooij bleef chef tot 1951.  Overigens kreeg ook Van Ballegooij nog voor de feitelijke annexatie (besluit 23 juni 1941) zijn eigen singel van het toen nog zittende College van B&W van Hillegersberg.

Straatnamen werden in 1941 aangepast of gewijzigd omdat elders in de stad al straten met die naam bestonden.
De Dorpsstraat in Hillegersberg bijvoorbeeld werd Bergse Dorpsstraat. Maar ook om andere redenen werden straatnamen gewijzigd. Van 1942 tot 1945 werd de Julianalaan de Hillegondalaan. Op 7 juni 1945 maakte B&W van Rotterdam er Prinses Margrietlaan van.

De Prins Bernardkade onderging verschillende malen een naamswijziging. Heette de kade aanvankelijk Langeweg en werd het met het huwelijk van Koningin Juliana in 1937 Prins Bernardkade, tijdens de oorlogsjaren 1942-1945 heette het Voorplaskade.

 Hillegersberg na de oorlog

Direct na de bevrijding

Na de Tweede Wereldoorlog werden ook in Hillegersberg bevrijdingsfeesten gehouden op het terrein van Freericks. Op een veld grenzend aan de Strekkade stonden kermisattracties, waaronder een draaimolen.

Veel huizen waar 'foute' mensen waren gaan wonen, kwamen weer leeg en kregen nieuwe bewoners. Op de Hoyledesingel werden huizen gevorderd door het Militair Gezag op kinderhuizen te vestigen. Weeskinderen, maar ook kinderen van afgevoerde NSB'ers. Deze kinderen en ook veel andere 'nieuwe' kindern moesten naar school en kwamen terecht bij de kinderen die hier al lang woonden. Er waren ook kinderen verdwenen. Er was geen enkele begeleiding of opvang. Zeker voor de 'nieuwe' kinderen was de schooltijd vaak erg moeilijk.

Uitbreidingsplan Molenlaankwartier

Nieuwbouw in 110 Morgen

De wijk 110-Morgen werd in de jaren '50 van de vorige eeuw gebouwd. In 1934 stelde de gemeente Hillegersberg een uitbreidingsplan vast. Dit plan strekte zich ook uit over het grondgebied van polder 110 Morgen. In vrijwel de gehele polder was bebouwing voorzien, met uitzondering van het noordelijkste gedeelte. In de noordpunt was een park en een begraafplaats gepland. In 1939 werd het plan herzien, in 1949/ 1950 wederom.

Het schetsontwerp voor de nieuwe woonbuurt 110 Morgen uit 1949 laat een compositie van vrijstaande korte blokken en lange stroken zien. De vooroorlogse ontwerpmethodiek die zich op de middeleeuwse polderverkavelingen baseerde, was geheel losgelaten. Wat nog wel overeenkwam met de vooroorlogse uitbreidingsplannen was het voorstel om de Molenlaan te verlengen en daarmee een verbinding te realiseren tussen het Molenlaankwartier en 110 Morgen.

Op het schetsontwerp van 1949  volgde een aantal aanpassingen voordat het stedenbouwkundig ontwerp in 1955 door de gemeenteraad werd goedgekeurd. In het plan was sprake van 1160 nieuwe woningen, waarvan 87% in 3 of 4 woonlagen. Het plan voor 110 Morgen voorzag ook enkele tientallen bejaardenwoningen en in een aantal vrije speelterreinen. Het zwembad ‘Het Zwarte Plasje’ werd gehandhaafd.

Door de vraag naar goedkopere woningen, vooral voor arbeiders die in de toekomstige gebieden als de Spaanse Polder zouden gaan werken, was een aanzienlijk hogere bebouwingsdichtheid onontbeerlijk. Om het open karakter van Hillegersberg zoveel mogelijk te kunnen behouden, werd uitgegaan van gestapelde bouw die moest aansluiten bij de bestaande bebouwing in Hillegersberg. De bebouwing in 110 Morgen is door een samenwerking tussen de gemeente Rotterdam en woningstichting ‘Onze Woning’ tot stand gekomen. 

Het besluit om meer eengezinswoningen te bouwen, paste in het streven naar een open bebouwing, aansluitend bij het landelijke karakter van Hillegersberg.

110 Morgen is op enkele kleine punten na conform het uitbreidingsplan  van 1955 gebouwd. Hiertoe behoorde ook het Argonautenpark aan de zuidzijde van de buurt. Tussen 1950 en 2002 is het gehele grondgebied van de polder bebouwd geraakt. 

Bij de architectonische invulling van de buurt waren twee bureaus betrokken: het bureau Kuiper, Gouwetor en de Ranitz en het bureau Tol, Noordhoek en de Ruyter. Bureau Kuiper, Gouwetor en De Ranitz ontwierp ook het Calandlyceum dat integraal deel uitmaakt van de buurt 110 Morgen.

Aan het eind van de 20ste eeuw werd de wijk vernieuwd. Het noordelijke gedeelte van de wijk 110 Morgen maakt deel uit van de grotere Vinex-locatie “De Limieten” en is in de periode 1998-1999 bebouwd. Later is elders in de wijk veel nieuwbouw gerealiseerd, in een veel luxer segment dan voorheen.

Kunst en cultuur

In Hillegersberg was en is geen filmzaal of een theater .Het dichtsbijzijnd lokaal cultureel centrum is de Castagnet (nu: De Buurvrouw) in Schiebroek..

Er zijn verenigingen, waarbij met name ook de Concertstichting Hillegersberg te noemen is, zij organiseert regelmatig concerten in de Hillegondakerk.

Er zijn ook niet veel na-oorlogse schrijvers, schilders of musici in Hillegersberg die (inter)nationale roem hebben verworven.

Iemand die wel genoemd kan worden is Leni Saris, die van 1970 tot aan haar overlijden in 1999 in Hillgersberg woonde. Zij schreef meer dan 100 'meisjesromans' waarvan er in totaal zo'n 8.000.000 exemplaren zijn verkocht. In 2002 is in Hillegersberg een straat naar haar genoemd: de Leni Sarishof.

Schilders een beeldhouwers zijn er in Hillegersberg velen. De ateliers van verschillende van de hedendaagse kunstenaar kunnen worden bezocht met elke twee jaar georganiseerde atelierroute door het Kunstfestival Schiebroek-Hillegersberg.